του Γιάννη Αθανασιάδη
Η συνήθεια δεν είναι ουδέτερη. Δεν είναι απλώς «έτσι το μάθαμε» ή «έτσι γίνεται».
Η συνήθεια είναι σκλαβιά, είναι εξάρτηση, είναι φυλακή. Είναι η ήσυχη δύναμη που μετατρέπει τον άνθρωπο από δρών υποκείμενο σε προβλέψιμο γρανάζι.
Είναι η γραφειοκρατία της καθημερινότητας: επαναλαμβανόμενες κινήσεις, λέξεις, σκέψεις και αντιδράσεις που εκτελούνται χωρίς ερώτημα, χωρίς κρίση, χωρίς συνείδηση.
Σε αυτό το επίπεδο, η συνήθεια γίνεται διαστροφή. Όχι ηθική, αλλά πολιτική και υπαρξιακή. Διαστρέφει την ανθρώπινη δυνατότητα για αλλαγή, μεταμφιέζοντας την αδράνεια σε «σταθερότητα» και τον φόβο σε «ρεαλισμό». Έτσι γεννιέται ο συντηρητισμός: όχι ως ιδεολογία μόνο, αλλά ως ψυχική κατάσταση.
Ο άνθρωπος που φοβάται να σπάσει τη ρουτίνα του, φοβάται και να αμφισβητήσει τον κόσμο.
Η συνήθεια είναι αντεπανάσταση στην πιο καθαρή της μορφή.
Δεν χρειάζεται καταστολή, ούτε νόμους, ούτε βία. Αρκεί το «πάντα έτσι ήταν». Αρκεί η αποδοχή. Αρκεί να συνηθίσεις.
Όπως ο εργαζόμενος που συνηθίζει την εκμετάλλευση και παύει να τη βλέπει ως αδικία, έτσι και ο άνθρωπος που συνηθίζει τη μικρότητα παύει να οραματίζεται το μεγάλο.
Η συνήθεια εκμαυλίζει.
Κάνει το αφύσικο να μοιάζει φυσικό, το άδικο να φαίνεται κανονικό, το αδιέξοδο να παρουσιάζεται ως μονόδρομος.
Απέναντι σε αυτό, δεν στέκεται η αφηρημένη «θέληση για αλλαγή», αλλά η συνειδητή πράξη.
Η πράξη που προηγείται της συνήθειας, όχι που ακολουθεί αυτήν.
Η συνειδητή πράξη ξεκινά από τα μικρά. Από το πώς μιλάς, πώς εργάζεσαι, πώς καταναλώνεις, πώς σκέφτεσαι.
Από το πότε λες «όχι» ενώ μέχρι χθες έλεγες «έτσι είναι».
Δεν είναι ηρωισμός· είναι εγρήγορση. Είναι το να οδηγείς αντί να σε πηγαίνει το αυτοκίνητο από μόνο του, πάνω στις ίδιες πάντα ράγες.
Αλλά δεν σταματά εκεί. Η ίδια συνειδητή στάση, όταν μεταφέρεται στα μεγάλα ιδανικά, γίνεται πολιτική πράξη.
Γίνεται επιλογή πλευράς, συλλογική οργάνωση, ρήξη με το δεδομένο.
Εκεί γεννιέται η πρόοδος: όχι ως γραμμική εξέλιξη, αλλά ως αποτέλεσμα συγκρούσεων με τη συνήθεια, την αδράνεια, τον φόβο.
Η διαρκής προσωπική και συλλογική αυτοβελτίωση δεν είναι αυτοσκοπός. Δεν είναι lifestyle.
Είναι προετοιμασία. Είναι το ξεμάθημα όσων μας έκαναν υπάκουους, για να μάθουμε ξανά πώς να δρούμε ως ελεύθεροι άνθρωποι.
Και αυτή η διαδικασία, όταν ωριμάσει ιστορικά, οδηγεί στην επαναστατική ολοκλήρωση: όχι ως στιγμιαίο ξέσπασμα, αλλά ως αποτέλεσμα μακράς συνειδητής συσσώρευσης πράξεων.
Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι θεωρητικό. Είναι βαθιά πρακτικό και ενοχλητικό:
Πόσο έτοιμοι είμαστε να σπάσουμε τα δεσμά της συνήθειας, όταν αυτά μας προσφέρουν ψεύτικη ασφάλεια;
Πόσο έτοιμοι είμαστε να ενεργούμε συνειδητά, όταν η συνήθεια μάς απαλλάσσει από την ευθύνη της επιλογής;
Πόσο έτοιμοι είμαστε να σπρώξουμε την εξέλιξη ένα βήμα μπροστά, γνωρίζοντας ότι κάθε βήμα μπροστά είναι και ένα βήμα έξω από το βολικό;
Η ιστορία δεν κινείται από όσους συνήθισαν.
Κινείται από όσους αρνήθηκαν να συνηθίσουν.
